W dzisiejszych czasach, w dobie nieograniczonego dostępu do żywności problem nadwagi i otyłości dotyczy coraz większej ilości osób. Obecnie szacuje się, że problem nadwagi i otyłości dotyczy 50-65% ludności, otyłość występuje u 15-20% populacji. W Polsce stanowi ona również poważny problem. Badania statystyczne wykazują, że 52% naszych rodaków ma nadmierną masę ciała. Problem nadwagi dotyczy również dzieci. W Europie około 10 % z nich dotknięta jest nadwagą. Istnieje wiele definicji otyłości, jednak najogólniej rzecz biorąc jest to zwiększenie masy ciała prowadzące do nadmiernej zachorowalności i umieralności. Zwiększa ona ryzyko wystąpienia między innymi takich chorób jak: cukrzyca typu II, hiperlipidemia, choroby układu sercowo naczyniowego, nowotwory zwłaszcza jelita grubego, odbytnicy, a także trzonu macicy, sutka i gruczołu krokowego.

Otyłość definiowana jest jako zwiększenie ilości całkowitego tłuszczu w organizmie. Obecnie najczęściej klasyfikowana i mierzona jest za pomocą Wskaźnika Masy Ciała ( Body Mas Index - BMI), który jest ilorazem masy ciała wyrażonym w kilogramach i wzrostu wyrażonego w metrach, podniesionego do kwadratu.(masa [kg]/wzrost2). Światowa Organizacja Zdrowia zaleca, aby rozpoznawać nadwagę przy wartościach BMI między 25.0 a 29.9, otyłość średniego stopnia przy BMI 30.0-43.9, znacznego stopnia przy wartościach BMI 35.0 a 39.9, a bardzo znacznego stopnia przy wartości równej lub powyżej 40.0 . Wskaźnik BMI nie charakteryzuje jednak rozmieszczenia tkanki tłuszczowej w ciele człowieka, które to ma znaczenie rokownicze. Nadmiar tkanki tłuszczowej tzw. trzewnej (tkanka tłuszczowa okolicy brzucha) zwiększa ryzyko wystąpienia chorób układu krążenia, cukrzycy, nadciśnienia tętniczego, chorób pęcherzyka żółciowego i raka sutka, dlatego też przy określaniu stopnia i charakteru otyłości niezbędne jest pomiar obwodu pasa lub stosunku obwodu talii do obwodu bioder (WHR). Na podstawie wskaźnika WHR można podzielić otyłość na dwa rodzaje: typ androidalny (brzuszny lub męski) - WHR większy niż 0.85 u kobiet i 0.95 u mężczyzn i typ gynoidalny (pośladkowy lub żeński) - WHR mniejszy niż 0.85 u kobiet i 0.95 u mężczyzn. Niezależnie od wymienionych wskaźników uważa się, że zwiększenie masy ciała, nawet jeśli osoba nie przekracza BMI 25 kg/m2, może zwiększać ryzyko zdrowotne. I tak przyrost masy ciała u kobiet o więcej niż 5 kg wiąże się ze zwiększeniem ryzyka zachorowania na cukrzycę i choroby serca. Z praktycznego punktu widzenia określenie powyższych wskaźników oraz wywiad w kierunku występowania chorób serca, cukrzycy, zaburzeń pęcherzyka żółciowego lub nadciśnienia tętniczego w rodzinie dostarczają lekarzowi cennych informacji służących ocenie pacjenta z otyłością. Ilość tkanki tłuszczowej również można określać za pomocą badań obrazowych ( MRI, TK) oraz absorpcjomertii promieniowania rentgenowskiego o dwojakiej energii.

Zasadniczo rozwój otyłości wynika z braku równowagi między dostarczaną organizmowi ilością energii, a jej wydatkami w dłuższym okresie. Może on być spowodowany nadmiernym dowozem energii z pożywieniem, spadkiem wydatku energetycznego, lub obydwoma powyższymi przyczynami. W powstawaniu otyłości współgrają zarówno czynniki genetyczne jak i środowiskowe: niewłaściwa dieta, mała aktywność fizyczna, a także czynniki psychologiczne, takie jak napięcia psychiczne i zmienne stany emocjonalne, które wielu ludzi łagodzi spożywaniem dodatkowych posiłków.

Czynniki genetyczne mogą odgrywać role w patogenezie otyłości lub zwiększać podatność na jej rozwój. Istnieją genetycznie uwarunkowane zespoły chorobowe, w których dochodzi do nadmiernego gromadzenia się tkanki tłuszczowej w organizmie. Należą tu zespół Prader-Willego, Laurence-Moon-Biedla, Cohena oraz Carpentera. Geny kodują molekularne składniki uczestniczące w fizjologicznym procesie regulacji masy ciała. W badaniach na zwierzętach wykryto, że pojedyncza mutacja może prowadzić do rozwoju otyłości. U niewielkiego odsetka ludzi również występują mutacje jednogenowe, które prowadzą do rozwoju otyłości olbrzymiej. Uważa się jednak, że u większości ludzi o skłonności do otyłości decydują prawdopodobnie mutacje wielu genów. Mutacje mogą dotyczyć genów związanych z regulacją pobierania energii z pożywieniem, poziomem podstawowej przemiany materii, dojrzewaniem komórek tkanki tłuszczowej, aktywnością enzymów odpowiedzialnych za gospodarkę tłuszczową i węglowodanową. W ich wyniku dochodzi do przewagi procesów magazynowania energii nad procesami jej wydatkowania. Do białek, których produkcja jest upośledzona w wyniku mutacji genetycznych należy między innym leptyna i jej receptory. Jest to białko, które w warunkach normalnych produkowane jest przez komórki tkanki tłuszczowej . adipocyty. Zwiększenie jej wytwarzania zwrotnie hamuje gromadzenie tłuszczów w adipocytach i zmniejsza przyjmowanie pokarmów. Za genetycznym uwarunkowaniem otyłości przemawia również fakt, ze jest ona dwukrotnie częstsza u bliźniąt jednojajowych niż u rodzeństwa, a masa ciała osób dorosłych, które wychowały się w rodzinach zastępczych wykazuje większą zgodność z masą rodziców biologicznych niż adopcyjnych.

Czynniki biologiczne również odrywają role w patogenezie otyłości. Uszkodzenie podwzgórza (proces zapalny lub nowotworowy) i jąder brzuszno-przyśrodkowych podwzgórza mogą powodować rozwój otyłości. Dochodzi wtedy do nadmiernego przyjmowania pokarmów oraz zaburzeń układu autonomicznego. Do zaburzeń endokrynologicznych, w których dochodzi do rozwoju otyłości należą: niedoczynność tarczycy, zespół Cushinga, zespół policystycznych jajników, niedobór hormonu wzrostu, rzekoma niedoczynność przytarczyc, czy też hiperinsulinizm.

Czynniki farmakologiczne. Lekami, których przyjmowanie może prowadzić do zwiększenia masy ciała należą leki przeciwdepresyjne (amitryptylina, doksepin), przeciwlękowe, psychotropowe (pochodne fenotiazyny), przeciwpadaczkowe (kwas walproinowy, karbamazepina), kortykosteroidy, niektóre beta-adrenolityki i insulina.

Czynniki środowiskowe, wśród których największe znaczenie ma aktywność fizyczna jako forma wydatkowania dostarczonych zasobów energetycznych. Na skutek postępu technologicznego możliwe stało się znaczące zmniejszenie wydatku energetycznego związanego z codzienną aktywnością. Równocześnie zwiększył się dostęp do żywności i jej konsumpcja. Wzrosła również wartość energetyczna łatwo dostępnego pokarmu, który jest dodatkowo ubogi w witaminy i sole mineralne. Regularna aktywność fizyczna zapobiega nadwadze i otyłości.

Czynniki psychologiczne takie jak zaburzenia nastroju mogą być przyczyna powstawania nadwagi. Osoby, u których występuje tendencja do przyrostu masy ciała, podczas każdego kolejnego nawrotu depresji zwiększają swoją masę ciała. Osoby chore uczą się, że jedząc mogą częściowo zmniejszać objawy depresji, poprzez dostarczenie krótkotrwałej przyjemności.

Otyłość zwiększa ryzyko śmiertelności, głównie poprzez zwiększenie ryzyka rozwoju chorób układu sercowo-naczyniowego, cukrzycy i prawdopodobnie niektórych rodzajów raka.

Układ krążenia. Oprócz zwiększonego obciążenia mięśnia sercowego otyłość związana jest ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia nagłego zgonu, najprawdopodobniej w mechanizmie zaburzeń rytmu serca. Powoduje ona rozwój miażdżycy poprzez zmianę profilu lipidowego: zwiększa stężenie cholesterolu zawierającego lipidy o małej gęstości ( VLDL) i zmniejsza stężenie cholesterolu zawierającego lipidy o dużej gęstości (HDL). Jest również związana ze zwiększoną częstością występowania nadciśnienia tętniczego. Mechanizm tego zjawiska nie został do końca wyjaśniony, podejrzewa się, że hiperinsulinemia i insulinooporność występujące w otyłości powodują zwiększenie zwrotnego wychwytu sodu w kanalikach nerkowych, a także zwiększają napięcie układu współczulnego prowadząc do skurczu tętnic.

Cukrzyca typu II prawie nie występuje u osób z BMI poniżej 22 kg/m2. Zwiększenie masy tkanki tłuszczowej powoduje tak zwaną insulinooporność tkanek oraz wtórnie zwiększenie wydzielania insuliny w organizmie. Oporność tkanek na insulinę powoduje, że mimo tego, iż jej ilość w organizmie jest zwiększona nie spełnia ona swojej funkcji, co prowadzi w konsekwencji do zwiększenie stężenia glukozy we krwi i tym samym powstania cukrzycy.

Rak. Otyłość zwiększa częstość pojawiania się takich nowotworów jak rak trzonu macicy i rak sutka u kobiet, rak gruczołu krokowego u mężczyzn oraz rak jelita grubego. Przyczyną powstawania procesów nowotworowych u kobiet jest prawdopodobnie zwiększenie procesu aromatyzacji androstendionu znajdującego się w tkance tłuszczowej i jego aromatyzacja do estrogenów.

Choroby pęcherzyka żółciowego. Częstość występowania chorób pęcherzyka żółciowego rośnie wraz ze stopniem otyłości i wiekiem prawdopodobnie poprzez zwiększenie wydzielania cholesterolu do żółci. Ilość cholesterolu, jaka jest syntetyzowana przez organizm rośnie o 20 mg na każdy kilogram tkanki tłuszczowej. Zaburzenia czynników zagnieżdżania w żółci oraz zmiany stężeń kwasów żółciowych i fosfolipidów sprzyjają wytrącaniu się kamieni żółciowych.

Choroby układu oddechowego. U bardzo otyłych osób mogą się pojawić bezdechy śródsenne. Jest to poważne rzadko rozpoznawane schorzenie polegające na występowaniu w trakcie snu, nawet do stu, krótkotrwałych bezdechów. Przyczyną ich powstawania jest najprawdopodobniej nadmierne gromadzenie się tkanki tłuszczowej w okolicy gardła i krtani. Napady bezdechu powodują przerwy we śnie związane z niedotlenieniem i nadmiernym gromadzeniem się dwutlenku węgla w organizmie, co może doprowadzić do prawokomorowej niewydolności krążenia. W celu ich wyeliminowania stosuje się dodatnie ciśnienie w drogach oddechowych w czasie snu. Redukcja masy ciała jest tu szczególnie ważnym czynnikiem postępowania terapeutycznego.

Stawy i problemy skórne. Zwiększona częstość występowania zapalenia kości i stawów wynika częściowo z większej urazowości powodowanej obciążeniem większą masą ciała, jednak fakt, że stan zapalny kości i stawów występuje również w nieobciążonych stawach sugeruje współwystępowanie innych czynników. U osób otyłych upośledzone jest wydalanie moczanów, co prowadzi do dny moczanowej. Problemy skórne obejmują rogowacenie ciemne manifestujące się ściemnieniem fałdów skóry na szyi, łokciach i w grzbietowych częściach przestrzeni międzypaliczkowych. Rogowacenie ciemne jest również związane z występowaniem insulinooporności i hiperinsulinemii. Dochodzi do wzmożonego napięcia skóry i jej kruchości, co sprzyja wystąpieniu grzybicy w okolicy fałdów skórnych.

Układ wewnątrzwydzielniczy. Otyłość powoduje wcześniejsze pojawienie się pierwszej miesiączki, większą częstotliwość i nieregularność miesiączkowania, występowanie cykli bezjajeczkowych i wcześniejszą menopauzę. U mężczyzn dochodzi do zmniejszenia stężenia testosteronu. Ponadto otyłość powoduje występowanie wspomnianej już wcześniej insulinooporności tkanek i hiperinsulinemii prowadząc w ten sposób do cukrzycy. Może ona wpływać również na stężenia poziomów hormonów tarczycy.

W leczeniu otyłości stosuje się leczenie dietetyczne polegające na zmniejszeniu ilości przyjmowanych kalorii, stosowanie diety niskotłuszczowej, bogatej w węglowodany złożone i błonnik. Modyfikacja zachowania odnoszącego się do jedzenia polega na analizowaniu okoliczności poprzedzających przyjmowanie posiłków, samych posiłków oraz następstw ich przyjmowania. Pacjent jest proszony o zwracanie uwagi na te czynności i robienie notatek. Obserwowane i zapisywane są okoliczności, w których ma miejsce spożywanie pokarmów, sam akt jedzenia i stosowanie systemu nagród mające na celu zmianę złych przyzwyczajeń. Istnieje możliwość przyjmowania leków zmniejszających apetyt są to leki z grupy beta-fenetylamin mające wpływ na metabolizm serotoniny i noradrenaliny. Działają one jednak tylko wtedy kiedy są stosowane i po ich odstawieniu często obserwuje się przybieranie na wadze. Należą tu benzfetamina, fendimetrazyna, dietylpropion, mazindol, chlorowodorek fenterminy, fenylopropanolamina, fenfluramina, deksfenfluramina. Są one pochodnymi amfetaminy, jednak rzadko w przypadku ich stosowania dochodzi do uzależnienia. W przypadku fenfluraminy nie wykazano zdolności do powodowania uzależnienia. Leki te powinno się stosować u pacjentów z BMI większym od 30.0 kg/m2 lub większym od 27.0 kg/m2 i towarzyszącymi otyłości chorobami. W przypadku znacznej otyłości (BMI powyżej 40.0 kg/m2 lub powyżej 35.o kg/m2 przy współistnieniu innych obciążeń) można stosować zabiegi chirurgiczne na przewodzie pokarmowym. Najlepszy efekt przynosi operacja polegająca na ominięciu żołądka, gdy górna jego część jest połączona anastomozą typu Roux-en-Y z pętlą jelita czczego oraz plastyka żołądka z pionowym opasaniem.

W otyłości powinno się prowadzić odpowiednią suplementację na podstawie Tkankowej Analizy Pierwiastków. Przyspiesza ona przemianę materii, oraz zapobiega zaburzeniom pierwiastków, spowodowanym, zarówno leczeniem lekami jak i różnymi dietami.